K.M.K. Zdeb - śladami dawnych rezydencji

Dawne rezydencje
Jedne są tylko ruinami, inne przetrwały. Niektóre zasmucają swoim zniszczeniem spowodowanym wojnami lub po prostu ludzką zawiścią, głupotą i bezmyślnością, inne budzą współczucie swoim zaniedbanym stanem, a tylko nieliczne cieszą odzyskaną świetnością.
Wyszukiwanie dawnych pałaców i dworów rozpoczęliśmy od terenów najbliższych Zamościa. Z czasem odkrywaliśmy, że oprócz tych najbardziej znanych, użytkowanych do tej pory w różnej formie, istnieją też niemal zupełnie zapomniane, nierzadko znajdujące się w zupełnie ruinie. Na przestrzeni kilku lat obserwujemy zachodzące zmiany. Obiekty zmieniają właścicieli, zmieniają aktualną funkcjonalność, są odbudowywane, remontowane. Ale są niestety też i takie, które na naszych oczach ulegają dalszemu niszczeniu.
Oprócz fotografowania odnalezionych obiektów i zbierania na ich temat informacji, powstała również galeria rysunków. Galeria ta została opracowana również w formie drukowanej i zgłoszona do Ogólnopolskiego Konkursu Historycznego KRĄG (2006), gdzie zajęła II miejsce w na szczeblu wojewódzkim, oraz do konkursu "Poznajemy Ojcowiznę" (2007) organizowanego przez PTTK i czasopismo "Poznaj swój świat", gdzie zdobyła I nagrodę na szczeblu ogólnopolskim.

Adamów
Adamów powstał w początkach XVIII wieku w dobrach krasnobrodzkich, jego właścicielem była rodzina Tarnowskich. W 1903 r. Maria Tarnowska otrzymała Adamów wychodząc za mąż za hrabiego Łosia. Do wybuchu II wojny światowej mieszkał tu ich syn – Adam Łoś.
Drewniany dworek został zbudowany pod koniec XIX wieku. Na początku XX wieku rozbudowano go, przedłużono skrzydło wschodnie i przerobiono ganek na werandę.
W 1944 roku majątek został przejęty na cele reformy rolnej, budynek dworu przeznaczono na szkołę. W następnych latach były tam mieszkania pracowników Zespołu Gospodarstw Rolnych. Gontowe pokrycie dachu zastąpiono eternitem. Dwór doprowadzono do opłakanego stanu.
Obecnie znajduje się w prywatnych rękach i prowadzone są prace restauracyjne.

Czumów
Czumów jest wsią w powiecie hrubieszowskim, leży nad rzeką Bug. Najstarsza wzmianka o nim pochodzi z 1400 r. W pierwszej połowie XIX wieku był w posiadaniu rodziny Kurdwanowskich, a potem Rastawieckich. W 1891 r. Czumów zakupił Zdzisław Pohorecki, który wybudował na nadbużańskiej skarpie eklektyczny pałac.
Jest to budowla parterowa, z piętrową częścią środkową, nakryta dwuspadowym dachem. Przy zachodniej ścianie znajduje się czworoboczna wieża ze szpiczastym dachem z kopułką, nadająca pałacowi oryginalny wygląd.
W czasie I wojny światowej w pałacu mieścił się austriacki szpital polowy. We wrześniu 1939 r. Czumów na krótko zajęła Armia Czerwona, pałac został zdewastowany, a jego wyposażenie spalone. Następnie budynek przejęła niemiecka straż graniczna. Wtedy wycięto wokół pałacu drzewa, aby odsłonić widok na graniczny Bug. Po wojnie pałac przeznaczono na strażnicę Wojsk Ochrony Pogranicza. W latach 50-tych mieściła się w nim szkoła podstawowa i mieszkania pracowników państwowego gospodarstwa rolnego.
Chylący się ku ruinie pałac został w latach 80-tych przejęty przez prywatnych właścicieli. Obecnie prowadzony jest jego remont.

Dobużek
Wieś Dobużek leży w obrębie Grzędy Sokalskiej, nad rzeką Huczwą, w gminie Łaszczów. Najstarsze wzmianki o niej pochodzą z XV wieku. Dobużek wchodził w skład dóbr łaszczowskich będących własnością rodziny Łaszczów. W połowie XVIII wieku przeszedł w ręce Potockich, a następnie Gębarzewskich. W 1786 roku nastąpiło wydzielenie folwarku w Dobużku. Otrzymała go w posagu Anna Gębarzewska, która wyszła za mąż za Jana Pawłowskiego. Wtedy wybudowano pierwszy, drewniany dwór.
W 1869 roku majątek przeszedł w ręce rodziny Rakowskich, Na początku XX wieku dwór został przebudowany. Ściany zostały omurowane, aby ominąć carski zakaz budowy nowego dworu.
Ostatnimi właścicielami Dobużka była rodzina Kołaczkowskich, która zakupiła go w roku 1921. Dobra zostały rozparcelowane w 1944 roku. We dworze zamieszkiwała początkowo okoliczna ludność pozbawiona domostw. Następnie mieściła się w nim spółdzielnia rolnicza, a potem szkoła.

Dołhobyczów
Dołhobyczów jest wsią w powiecie hrubieszowskim nad rzeką Kryniczki, dopływem Bugu. Najstarsze wzmianki o nim pochodzą z XV wieku. W drugiej połowie XVIII wieku został zakupiony przez rodzinę Rastawieckich.
Na początku XIX w. Ludwik Rastawiecki wybudował parterowy, murowany dwór. W 1837 r. budynek został powiększony poprzez nadbudowanie piętra przez znanego architekta Antonio Corazziego. Po obu stronach obszernego dziedzińca znajdowały się dwie oficyny. Nieopodal stoi budynek gospodarczy, utrzymany w stylu romantycznego zameczku z basztą. Całość otacza rozległy park. W takiej postaci pałac przetrwał aż do II wojny światowej. W 1870 r. Dołhobyczów nabył Mieczysław Epsztein, Około 1902-1904 r. odsprzedał go Stefanowi Władysławowi Świeżawskiemu. W rękach tej rodziny Dołhobyczów był do 1945 r. W czasie II wojny światowej pałac został spalony przez UPA.
Po wojnie pałac został odbudowany, ale obecnie stoi opuszczony.

Dzierążnia
Wieś Dzierążnia leży w obrębie Grzędy Sokalskiej w gminie Krynice. Najstarsze wzmianki o niej pochodzą z XV wieku. Prawdopodobnie od nazwy wsi nazwisko wzięli jej właściciele – Dzierążyńscy. Przez kolejne stulecia Dzierążnia miała kolejnych właścicieli: Komoroskich, Zamoyskich, Debolich. W 1864 r. zadłużone dobra wystawiono na licytację. Znajdował się wtedy w Dzierążni drewniany dwór. Majątek zakupił wówczas Michał Głogowski. Kolejnymi właścicielami byli Rudniccy, a następnie Makomascy.
Około 1880 r. został wybudowany, prawdopodobnie w miejscu wcześniejszego, nowy, murowany pałac w stylu eklektycznym.
W 1944 r. majątek rozparcelowano, dwór przejęła w użytkowanie szkoła, w parku urządzono szkolne boisko.

Gołębie
Gołębie jest wsią nad rzeką Bug, w gminie Dołhobyczów. Do II wojny światowej nosiła nazwę Hołubie. Najstarsze wzmianki o niej pochodzą z XV wieku.
Pod koniec XIX wieku istniał tu podobno liczący 300 lat modrzewiowy dwór. Ówczesny właściciel Władysław Świeżawski z powodu znacznego zniszczenia budynku, częściowo go rozebrał dobudowując jednocześnie murowane skrzydło. Być może było to dzieło znanego architekta Władysława Marconiego. W czasie I wojny światowej dwór spłonął, ocalała jedynie jego murowana część.
Po II wojnie światowej majątek został przejęty przez Państwowe Gospodarstwo Rolne. Dwór był użytkowany jako budynek mieszkalny przez pracowników PGR. Obecnie dwór znajduje się w prywatnych rękach.

Grabowiec
Na południowo-wschodnim krańcu osady Grabowiec znajduje się zamczysko. Powstało ono na cyplu odciętej fosą wierzchowiny nad doliną rzeki Kalinówka, dopływu Wolicy. Przeprowadzone badania archeologiczne wykazały ślady osadnictwa w postaci kultury neolitycznej.
Stwierdzono również istnienie w tym miejscu warownego grodu z XII wieku. Był on ważnym punktem na szlaku komunikacyjnym z Włodzimierza na Zawichost. W połowie XIV wieku ziemia bełska, do której należał Grabowiec znalazła się pod władzą Kazimierza Wielkiego, a w 1394 r. Grabowiec otrzymał prawa miejskie, nadane przez Władysława Jagiełłę. W 1500 r. zamek został zniszczony przez Tatarów.
Zamek odbudowano i pełnił on funkcję siedziby starosty. Po pierwszym rozbiorze Polski przeznaczono go na więzienie. W 1807 r. został sprzedany Feliksowi Radziejowskiemu, a wkrótce potem rozebrany. Jeszcze w połowie XIX w. ma wzgórzu znajdowały się resztki zamku. Podczas powstania styczniowego na górze zamkowej postawiono trzy krzyże. W 1869 r. Grabowiec utracił praw miejskie.
Obecnie na górze zamkowej stoją trzy współczesne krzyże. W Izbie Regionalnej w Grabowcu znajduje się makieta stanowiąca próbę rekonstrukcji zamku.

Hrebenne
Hrebenne jest wsią położoną między Hrubieszowem i Horodłem, w obrębie Grzędy Horodelskiej. Najstarsze wzmianki o niej pochodzą z XV wieku.
W II połowie XIX wieku Hrebenne należało do rodziny Podhorodeńskich. Rozbudowali oni wcześniej istniejący we wsi dwór. Podczas I wojny światowej uległ on znacznemu zniszczeniu. W okresie międzywojennym majątek Hrebenne nabył Wincenty Tomasz Chrzanowski, syn Edwarda Chrzanowskiego z Moroczyna. W latach 30-tych XX wieku przekazał on majątek swojej córce, która była ostatnią właścicielką Hrebennego. Po II wojnie światowej majątek upaństwowiono, a w dworze mieścił się Urząd Gminy.
Obecnie budynek jest użytkowany przez Szkołę Podstawową w Hrebennem.

Hrubieszów
Hrubieszów jest miastem powiatowym, leżącym nad rzeką Huczwą, niedaleko jej ujścia do Bugu. Pierwotnie nazywany był Rubieszowem. Osada o tej nazwie istniała już w XIII wieku, a dogodna lokalizacja na wyspie spowodowała szybki rozwój. W roku 1400 Władysław Jagiełło nadał jej prawa miejskie. W Rubieszowie król ten zatrzymywał się kilkakrotnie, prawdopodobnie musiał istnieć tutaj zamek.
Na przestrzeni wieków miasto było wiele razy niszczone, między innymi przez Tatarów (1498-1526), Kozaków Chmielnickiego (1648), Szwedów (1655) i wojska węgierskie Rakoczego (1657). W XVIII wieku miasto zaczęło się odradzać, a w roku 1800 zostało kupione przez Stanisława Staszica, który założył Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie.
Pod koniec XVIII wieku w miejscu, gdzie niegdyś znajdował się zamek, wybudowano pałacyk. W połowie XIX wieku został zakupiony przez Aleksandra du Chateau, syna francuskiego oficera, który pozostał w Polsce. W rękach tej rodziny pozostawał przez ponad 100 lat i od tego nazwiska nazywany jest dworkiem du Chateau.
Bezpośrednio po II wojnie światowej mieściła się w nim placówka NKWD. Obecnie znajduje się tu Muzeum Regionalne i siedziba Towarzystwa Regionalnego Hrubieszowskiego.

Klemensów
Pałac w Klemensowie zbudowany został w latach 1744-1746 z inicjatywy Teresy Zamoyskiej, żony VII ordynata, Tomasza Antoniego. Został on przeznaczony dla ich syna Klemensa, późniejszego VIII ordynata. Od jego imienia nazwano miejscowość. Autorami projektu w stylu późnobarokowym byli Jan Andrzej Bem, Jerzy de Kawe, oraz sam fundator – Tomasz Antoni Zamoyski. Budową kierował Jan Columbani. Dopiero jednak około 1800 r., za czasów XII ordynata – Stanisława Kostki i jego żony Zofii z Czartoryskich, pałac stał się letnią rezydencją Zamoyskich. Wtedy też dokończono wyposażanie jego wnętrz, wybudowano oranżerię, a także powiększono otaczający go park. Po sprzedaniu Zamościa, Klemensów stał się obok Pałacu Błękitnego w Warszawie drugą siedzibą Zamoyskich i był nią aż do II wojny światowej.
W drugiej połowie września 1939 r. niemal całe wyposażenie pałacu zostało zagrabione przez wojska radzieckie. W 1941 r. pałac przejęli Niemcy i urządzili w nim szpital i obiekt wypoczynkowy, a Zamoyscy zamieszkali w Zwierzyńcu. Majątek Zamoyskich został po wojnie znacjonalizowany, a ordynacja rozwiązana. W 1944 r. w pałacu umieszczono Dom Dziecka.
Ostatni XVI ordynat, Jan Zamoyski przez całe życie czynił starania o odzyskanie pamiątek rodzinnych. Częściowo się udało, m.in. odzyskany został cenny księgozbiór biblioteki Zamoyskich, przejęty wcześniej bibliotekę im. Łopacińskiego w Lublinie..
Obecnie w pałacu mieści się dom opieki społecznej, a w oranżerii urządzono kaplicę. Zabudowania pałacu znajdują się w bardzo złym stanie. Nadal można zwiedzać częściowo zaniedbany park.

Krasnobród
Właścicielami Krasnobrodu w XVII wieku byli kolejno: Lipscy, Leszczyńscy, Zamoyscy i Micewscy. W tym okresie prawdopodobnie powstał, zameczek w oddalonej o półtora kilometra wsi Podzamek,. W drugiej połowie XVII w. Krasnobród znalazł się w posiadaniu Tarnowskich. Dla ich potrzeb zameczek okazał się zbyt mały, dlatego znacznie go rozbudowali. Przerobiony na pałac miał kształt kwadratu o boku ok. 40 metrów.
W 1880 r. Krasnobród kupił Kazimierz Fudakowski. Osiedliwszy się w Krasnobrodzie w 1911 r., na swą siedzibę przeznaczył nie pałac, a będącą w znacznie lepszym stanie oficynę. W 1914 r. wojska rosyjskie podpaliły wszystkie zabudowania dworskie. Spłonęły one całkowicie wraz z wyposażeniem. W 1917 r. rozpoczęto odbudowę pałacu i oficyny, wykorzystując w tym celu ocalały projekt Jana Koszczyc-Witkiewicza, wykonany jeszcze w 1913 r. W 1920 r. właściciele zamieszkali znów w Krasnobrodzie. Zameczek został odbudowany, jednak tylko częściowo. W okresie międzywojennym nadal głównym budynkiem mieszkalnym była oficyna. W tym czasie Fudakowscy zgromadzili wiele dzieł sztuki. Uporządkowany został również zaniedbany wcześniej park. Ostatnim właścicielem Krasnobrodu był syn Kazimierza, Kazimierz Fudakowski jun.
W czasie II wojny światowej pałac ocalał. Po wojnie zorganizowano w nim szkołę partyjną PPR, a następnie Sanatorium Przeciwgruźlicze. W 1959 r. w wyniku pożaru pałac uległ zniszczeniu. Odbudowa trwała 3 lata.
Obecnie w zabudowaniach mieści się Samodzielne Publiczne Sanatorium Rehabilitacyjne dla dzieci im. Janusza Korczaka.

Krupe
Krupe jest wsią położoną kilka kilometrów na północny wschód od Krasnegostawu. W XVI wieku było własnością rodziny Krupskich. W roku 1577 wykupił je podkomorzy chełmski Paweł Orzechowski, zagorzały arianin. Postanowił on wybudować tu obronny dwór. W trakcie budowy projekt się rozrastał, w rezultacie powstał okazały zamek, otoczony fosą i stawem. W latach 1604-1608 zamek został jeszcze rozbudowany. Pierwsza połowa XVII wieku to okres świetności zamku. Kres tej świetności położyło powstanie Chmielnickiego. Zamek został zdobyty i ograbiony. Zniszczenia dopełniły kilka lat później wojska szwedzkie.
Kolejni właściciele nie byli w stanie odbudować zamku. W ciągu XIX wieku podlegał częściowym rozbiórkom i dalszym zniszczeniom w latach 1915, 1939-1944.
W roku 1962 przeprowadzono konserwację ruin. Odnowiono elewację skrzydła północno-zachodniego, wzmocniono ściany. Zamek właściwy, usytuowany w północno- zachodniej części z założenia składał się z dwóch skrzydeł mieszkalnych, małego dziedzińca zamkniętego murem z bramą i sześcioboczną basteją przy zachodnim narożniku. Elewacje były zwieńczone gzymsem i attyką. Podzamcze uzupełniało funkcje obronne siedziby okalającym je murem i trzema narożnymi bastejami, mieszcząc zabudowania gospodarcze. W przypadku zagrożenia, dawał on schronienie okolicznej ludności.
W pobliżu ruin zamku znajduje się dawny dwór szlachecki zbudowany w stylu klasycznym około 1780 roku przez ówczesnego właściciela Krupego Michała Reja. Zachował bez zmian układ przestrzenny oraz pierwotne elementy zdobnicze i konstrukcyjne. Rozbudowany został w latach czterdziestych XIX wieku.

Kryłów
Kryłów jest to wieś położona nad Bugiem. Najstarsze wzmianki o nim pochodzą z pierwszej połowy XV wieku, ale początki miejscowości zapewne są znacznie wcześniejsze. Dogodne położenie w zakolu rzeki, a zwłaszcza wyspa na rzece, przyczyniły się do założenia w tym miejscu osady.
W 1458 r. król Kazimierz Jagiellończyk nadał włość kryłowską Janowi Tęczyńskiemu. W 1470 r. przeszła ona na jego syna Mikołaja, który w 1497 r. nadał Kryłowowi prawa miejskie. Rozpoczął też budowę na wyspie murowanego zamku, w miejsce wcześniejszego, drewnianego, istniejącego tu zapewne od czasów książąt ruskich.. Po śmierci Mikołaja właścicielem Kryłowa został jego syn Jan, a następnie córka Jana, Zofia. W 1544 r. Zofia została porwana i poślubiona przez Stanisława Ostroroga. Sytuację komplikowało to, że Tęczyńscy byli katolikami, a Ostrorogowie kalwinami. Po dwuletnich pertraktacjach Tęczyńscy uznali małżeństwo i wraz ze zgodą przekazali im Kryłów. Majątek pozostawał w rękach Ostrorogów blisko 100 lat.
W 1642 r. właścicielem Kryłowa został Hieronim Radziejowski. Zamek kryłowski został w 1656 r. zdobyty przez Szwedów i zniszczony. Radziejowski skazany za zdradę po darowaniu mu przewinień powrócił do Kryłowa i zamek odbudował. W 1667 r. majątek odziedziczył jego syn, biskup warmiński Michał Radziejowski, późniejszy prymas i kardynał.
W XVIII wieku Kryłów znajdował się w rękach rodziny Prażmowskich. Majątek w tym czasie znacznie podupadł, zamkiem przestano się interesować i popadł on w ruinę.
Od 1781 r. Kryłów należał do rodziny Chrzanowskich. W 1820 r. wybudowali oni nową rezydencję, na lewym brzegu rzeki – barokowo-klasycystyczny parterowy dwór otoczony rozległym parkiem.
W 1868 r. stracił prawa miejskie.
W 1878 r. poprzez małżeństwo, Kryłów przeszedł w ręce rodziny Horodyskich. Nowi właściciele rozbudowali dwór, dobudowali piętro i dostawili od frontu czterokondygnacyjną wieżę, nadając mu charakter neogotyckiej rezydencji magnackiej.
W czasie II wojny światowej Kryłów uległ zniszczeniu. Los ten podzielił również pałac, po spaleniu we wrześniu 1939 r. ostatecznie rozebrany w 1950 r.
Obecnie na wyspie można jeszcze odnaleźć ruiny zamku, a w parku neogotycką bramę z domkiem odźwiernego. Resztki parku wraz z bramą w 1979 r. przeszły na własność skarbu państwa i zostały uznane za obiekty zabytkowe.

Krynice
Krynice są wsią położoną przy trasie Zamość - Tomaszów Lubelski. Najstarsze wzmianki o nich pochodzą z XV wieku. Początkowo właścicielami Krynic byli Łabuńscy, potem Oleśniccy. Na krótko wieś była w 1603 r. w posiadaniu Jana Zamoyskiego. Potem Krynice wielokrotnie zmieniały właścicieli. W XIX wieku znalazły się w rękach Głogowskich, którzy w miejscu wcześniejszego, wznieśli tu klasycystyczny dwór położony na wzgórzu, w rozległym parku krajobrazowym. W 1899 roku Krynice zakupił Grzegorz Lipczyński. Dwór został wyremontowany. W 1919 roku z części parku wydzielono teren pod budowę kościoła.
Po II wojnie światowej budynek dworu przeznaczono na szkołę. Następnie mieścił się w nim ośrodek zdrowia i apteka. W 1972 r. ośrodek i apteka zostały przeniesione do wybudowanego na terenie parku nowego budynku, a w dworze urządzono klub rolnika i świetlicę. W 1975 r. dwór został ostatecznie opuszczony i zaczął popadać w ruinę. Obecnie z dworu pozostały jedynie fragmenty ścian.

Łabunie
Łabunie leżą kilkanaście kilometrów od Zamościa, przy trasie Zamość-Tomaszów Lubelski. Najstarsze wzmianki o nich pochodzą z pierwszej połowy XV wieku. Właścicielami Łabuń byli Łabuńscy, Oleśniccy, Firlejowie. W połowie XVII wieku znalazły się w rękach Zamoyskich za sprawą Marcina, IV ordynata, nie wchodziły jednak w skład ordynacji. Na terenie Łabuń podczas oblężenia Zamościa swój obóz rozbił Chmielnicki. W 1704 r. obozował tu również król szwedzki Karol XII.
Jan Jakub Zamoyski, późniejszy IX ordynat, żonaty z Ludwiką Poniatowską, siostrą przyszłego króla Stanisława Augusta, obrał Łabunie za ulubioną siedzibę i w latach 1740-1760 wybudował tu zespół pałacowo-parkowy. Architektem był Jerzy de Kawe.
Drogą dziedziczenia Łabunie przeszły w ręce Tarnowskich. W 1902 Jan Aleksander Tarnowski sprzedał je Aleksandrowi Szeptyckiemu z Łaszczowa. Pałac był wtedy w stanie ruiny. Szeptycki przystąpił do odbudowy, ale wybuch I wojny światowej, a następnie choroba i śmierć córki Zofii przeszkodziły w tym. W 1925 r. Szeptycki, zgodnie z testamentem córki. podarował pałac siostrom Franciszkankom w podziękowaniu za opiekę nad córką.
W czasie II wojny światowej zakonnice wraz z prowadzoną ochronką zostały wyrzucone przez Niemców i przeniosły się do Zwierzyńca. Po wojnie w 1949 r. rozparcelowano majątek. Siostry powróciły do pałacu w latach 70-tych XX wieku. Obecnie pałac jest odrestaurowany.
W parku znajduje się cmentarz sióstr Franciszkanek z mauzoleum Szeptyckich oraz grób bł. Stanisława Starowieyskiego.

Łabuńki
Łabuńki leżą kilka kilometrów od Zamościa przy trasie Zamość-Tomaszów Lubelski. W XV wieku i pierwszej połowie XVI wieku należały do dóbr królewskich. Na początku XVIII wieku majątek łabuński, wraz z Łabuńkami, stał się własnością Zamoyskich. Po zmarłym w 1790 r. Janie Jakubie Zamoyskim odziedziczył go jego siostrzeniec, Michał Wilhorski.
W 1801 r. Łabunie i Łabuńki zostały sprzedane Stanisławowi Grzębskiemu. Rozpoczął on budowę pałacu w Łabuńkach. Jego przypuszczalnym projektantem był Jan Chrystian Aigner. Budowę dokończyła, a także założyła park wokół pałacu jego córka Teofila - Kajetanowa Karnicka. W czasie powstania listopadowego urządzono tu szpital polowy dla powstańców chorych na cholerę. Kolejny właściciel - syn Władysław sprzedał Łabuńki Teodorowi i Jadwidze Kaszkowskim – którzy zgromadzili w pałacu kolekcję cennych obrazów i ok. 4000 tomową bibliotekę ze „Statutem” J. Łaskiego z 1506 r., „Żywotem Św. Stanisława” J. Długosza z 1530 r., „Biblię Leopolity” z 1564 r.
W czasie I wojny światowej w 1915 r. pałac został zniszczony i obrabowany przez wojska rosyjskie, niemieckie i austriackie. Doraźnie remontowano pałac w latach 30-tych XX wieku, a w czasie II wojny światowej ponownie zniszczono. Ostatni właściciel p. Łabędzki opuścił pałac w 1944 r. Po wojnie w budynku zorganizowano szkołę.
Obecnie w pałacu mieści się Zgromadzenie Misjonarzy Krwi Chrystusa, a w oficynach od 1997 r. – Dom Św. Ducha i Hospicjum Santa Galla.

Łaszczów
Łaszczów jest wsią w obrębie Grzędy Sokalskiej nad rzeką Huczwą. W 1549 roku król Zygmunt August zezwolił Aleksandrowi Łaszczowi na lokowanie na terenie wsi Domaniż miasta Prawda. Nazwa ta nie przyjęła się, niemal od samego początku w użyciu była nazwa Łaszczów. Założyciel miasta wybudował tu murowany zamek. W roku 1594 połowa Łaszczowa została sprzedana Janowi Gorajskiemu, ale po 80-u latach Samuel Łaszcz odkupił ją. Łaszczów był niszczony w przez wojska Chmielnickiego w 1648 i przez Szwedów w 1655, a potem podczas wojny północnej. Z pierwotnego zamku zachowały się fragmenty budynku dawnej zbrojowni, która w 1770 została przebudowana na synagogę.
Ostatni właściciel miasta z rodu Łaszczów, Józef Antoni Łaszcz, biskup chełmski, sprowadził w 1736 roku jezuitów i rozpoczął budowę dla nich kościoła i klasztoru. Śmierć fundatora przerwała prace, a w 1773 roku nastąpiła kasata klasztoru. Kolejnymi właścicielami Łaszczowa byli Potoccy, wśród nich Szczęsny Potocki – marszałek konfederacji targowickiej. Mury niedokończonego kościoła rozebrano a budynki klasztorne przeznaczono na cele mieszkalne.
W I połowie XIX Łaszczów przeszedł w ręce rodziny Szeptyckich. W 1869 roku utracił prawa miejskie. W II połowie XIX jego właścicielem był Jan Szeptycki, żonaty z Zofią, córką słynnego komediopisarza Aleksandra Fredry. Ich syn Aleksander na początku XX wieku podjął się przebudowy dawnych budynków klasztornych na okazałą rezydencję. Pałac niestety został w 1915 roku podpalony przez wycofujące się wojska rosyjskie i nie został już odbudowany. Obecnie znajduje się w stanie ruiny.

Łaziska
Łaziska są wsią w gminie Skierbieszów nad rzeką Wolicą, w obrębie Działów Grabowieckich. Najstarsze wzmianki o niej pochodzą z końca XIV wieku. Na przestrzeni kolejnych stuleci wielokrotnie zmieniali się jej właściciele, wśród nich pojawiają się nazwiska m.in. Goździów, Gdeszyńskich, Sobieskich, Daniłowiczów, Łaszczów, Fredrów i Malczewskich.
Pod koniec XIX wieku, ówczesny właściciel, Roman Świdziński wybudował tu dwór. Nie zachował się on do naszych czasów, spłonął w 1915 r.
Obecnie w parku dworskim znajduje się pochodzący z późniejszego okresu murowany, kryty gontem dwór. Jest on w rękach prywatnych.

Moroczyn
Moroczyn wsią położoną na północny wschód od Hrubieszowa, w obrębie Grzędy Horodelskiej, dwa kilometry od Bugu, pół kilometra od szosy obecnie prowadzącej ku przejściu granicznemu w Zosinie, niegdyś w głąb Wołynia - na Włodzimierz, Kowel, Krzemieniec. Chociaż najstarsze wzmianki o niej pochodzą z XV wieku, to bliższe informacje o jej właścicielach znane są dopiero z XIX wieku. Około 1850 r. Moroczyn zakupiła rodzina Chrzanowskich. Wkrótce potem wzniesiono murowany dwór, prawdopodobnie w miejscu poprzedniego. Dwór rozbudowano około 1900 r., nadano mu bardzo reprezentacyjny, pałacowy charakter. Autorem tej rozbudowy był architekt Stanisław Czachórski, brat znanego malarza Władysława.

więcej

Narol
Narol jest miastem w województwie podkarpackim w dolinie rzeki Tanew założonym w 1568 r. przez Floriana Łaszcza. Jego pierwotna nazwa brzmiała Florianów. W 1648 r. miasto zostało doszczętnie zniszczone przez wojska Chmielnickiego, a jego mieszkańcy wymordowani. Odbudowane miasto otrzymało nazwę Narol. W 1672 r. w okolicach Narola hetman Jan Sobieski rozbił najazd tatarski uwalniając 2000 jeńców wziętych w jasyr.
W latach 1770-1781 ówczesny właściciel Narola – Feliks Antoni Łoś wzniósł pałac będący jedną z najpiękniejszych późnobarokowych rezydencji w Polsce. Dwukondygnacyjny budynek główny jest połączony dwoma łukowatymi ciągami arkad z bocznymi, parterowymi oficynami. Dziedziniec poprzedza ozdobna brama połączona z dwoma kordegardami. Na bramie znajduje się łaciński napis: „Czcij Boga, pomagaj ludziom, trwaj przy prawdzie, bądź posłuszny prawom”. Pałac otoczony był trójkondygnacyjnym ogrodem włoskim.
Rezydencję wielokrotnie niszczono. W czasie powstania styczniowego została podpalona przez wojska austriackie. Ówczesny właściciel Julian Puzyna odbudował pałac. W 1914 r. cofające się wojska austriackie obrabowały go. Po 1920 r. ówczesna właścicielka pałacu Jadwiga Korytowska odbudowała go. W 1939 r. całe wyposażenie zostało zagrabione przez Armię Czerwoną. W 1945 r. pałac został spalony podczas obławy NKWD na partyzantów AK. W latach powojennych niszczał i popadał w coraz większą ruinę.
Od 1995 r. pałac jest własnością fundacji „Pro Academia Narolense” Władysława Kłosiewicza i jest w trakcie renowacji. W planach jest stworzenie tu szkoły muzycznej dla utalentowanej młodzieży z Europy Środkowej i Wschodniej.

Niewirków
Niewirków leży na wschód od Zamościa nad rzeką Siniochą. Najstarsze wzmianki o nim pochodzą z połowy XV wieku, należała wtedy do prawosławnego władyki chełmskiego. W latach 1525-1532 Niewirków zakupił Więcław Zamoyski – syn Tomasza z Łaźnina. W rękach Zamoyskich był do końca XVI wieku. Potem wielokrotnie zmieniał właścicieli.
W 1911 r. ówczesny właściciel Marian Płachecki wybudował w Niewirkowie eklektyczny murowany pałacyk. W 1944 r. majątek został rozparcelowany, a pałac i jego wnętrze zdewastowane. Budynek był użytkowany kolejno jako: posterunek MO, urząd gminy, sklep, biuro GS. Pałac w tym czasie popadł w ruinę.
W 1964 r. w pałacu zlokalizowano szkołę, dokonano przy tym remontu adaptacyjnego. W jego wyniku znacznie zmienił się wygląd obiektu. Rozebrano szklaną oranżerię, zlikwidowano duży półkolisty taras z reprezentacyjnymi schodami od strony południowej i wyjście do parku od strony północnej.

Orłów Murowany
Orłów Murowany jest wsią leżącą nad rzeka Wolicą – dopływem Wieprza. Najstarsze wzmianki o nim pochodzą z XIV wieku. Pierwszym znanym właścicielem Orłowa był Dymitr z Goraja.
Istniejący pałac zbudowany został według projektu Henryka Marconiego, jednego z najsłynniejszych architektów działających w Polsce w pierwszej połowie XIX wieku. Jego budowę, wraz z dwiema bliźniaczymi oficynami rozpoczęto w 1842 r. Pałac należący dawniej do rodziny Kickich, otoczony jest parkiem tworząc dobrze zachowany zespół pałacowo-parkowy. Od frontu do pałacu biegnie kasztanowo-topolowa aleja prowadząca do okrągłego gazonu z podjazdem. Za pałacem zachował się półokrągły salon ogrodowy wyznaczony przez drzewa. Niegdyś rosło tu 700 drzew należących do 24 gatunków.
W pobliżu zespołu pałacowo-parkowego znajduje się pomnik przyrody żywej – sosna wejmutka oraz w niewielkiej odległości ruiny zamczyska z połowy XVI wieku.
W okresie wojny cały majątek w Orłowie przeszedł pod zarząd niemiecki. Po wojnie pałac był użytkowany jako szkoła podstawowa. W oficynach mieści się poczta i przychodnia.

Oszczów
Oszczów jest wsią w gminie Dołhobyczów powiecie hrubieszowskim nad rzeką Kryniczki, dopływem Bugu. Najstarsze wzmianki o nim pochodzą z XV wieku. Pierwszymi znanymi właścicielami Oszczowa byli Trembińscy, którzy sprzedali go w 1782 roku Bartłomiejowi Malewskiemu. Najdłużej majątek ten znajdował się w rękach Rulikowskich. Ostatnim właścicielem był Władysław Kiełczewski.
Prawdopodobnie przed 1790 rokiem Bartłomiej Malewski wybudował murowany, barokowy dwór. Został on zniszczony podczas II wojny światowej. Odbudowany w latach 1957-59 był użytkowany jako szkoła. Obecnie, generalnie odnowiony należy do Ośrodka Pomocy Społecznej w Dołhobyczowie i mieści Warsztaty Terapii Zajęciowej.

Panasówka
Panasówka, początkowo zwana Porębą, jest wsią w gminie Tereszpol. Początki wsi dał ordynacki folwark powstały w drugiej połowie XVIII w., należący do klucza zwierzynieckiego. Wybudowano w tym okresie budynki gospodarcze oraz dwór.
3 września 1863 r. w okolicach Panasówki oddział powstańczy Marcina „Lelewela” Borelowskiego stoczył zwycięską bitwą z kilkakrotnie liczniejszym oddziałem rosyjskim. Po poniesieniu dotkliwych strat, Rosjanie wycofali się. Polaków wspierał 17-osobowy oddział węgierski pod dowództwem hrabiego Edwarda Nyary. W zabudowaniach folwarku został zorganizowany szpital polowy powstańców.
W XIX wieku wybudowano w Panasówce klasycystyczny dwór murowany. Od drugiej połowy XIX wieku do wybuchu II wojny światowej dobra były dzierżawione przez rodzinę Karpińskich. Po wojnie majątek został przekazany Gminnej Spółdzielni, a potem Spółdzielni Kółek Rolniczych. W dworku mieściły się biura, magazyny i mieszkania. Obecnie dwór znajduje się w prywatnych rękach.

Rachanie
Wieś Rachanie leży w obrębie Grzędy Sokalskiej, jest obecnie siedzibą gminy. Wieś istniała prawdopodobnie już w XIII wieku, a w roku 1425 książę mazowiecki i bełski Ziemowit IV powierzył Michałowi Motyczce osadzenie na prawie magdeburskim miasta Rachanie.
W połowie XVI wieku, ówcześni właściciele – Rachańscy, lub trochę później, kolejni właściciele – Cetnerowie, wybudowali zamek rezydencjalno-obronny. Do czasów dzisiejszych zachował się jedynie jego fragment. Po I rozbiorze Polski Rachanie znalazły się pod panowaniem Austrii i utraciły prawa miejskie.
Pod koniec XVIII wieku Katarzyna Rzeczycka wybudowała klasycystyczny dworek, wykorzystując prawdopodobnie materiały z dawnego zamku. Ostatnimi właścicielami majątku byli Mieczysław Bełdowski i Emil Redych. W 1944 r. majątek rozparcelowano, dwór przesłonięty pawilonem handlowym zachował się do dnia dzisiejszego.

Ruskie Piaski
Wieś Ruskie Piaski położona jest w gminie Nielisz, na lewym brzegu rzeki Wieprza, przy ujściu rzeki Łabuńki. Najstarsze informacje o Ruskich Piaskach pochodzą z końca XVIII wieku, były one wtedy własnością rodziny Puchałów. Majątek w XIX wieku wielokrotnie zmieniał właścicieli. W 1901 r. kupił go Adam Gasztołd Bukraba, a jego syn Stanisław był właścicielem aż do 1944 r.
W 1906 r. został wybudowany przez Aleksandra Józefowicza pałac. W latach 1906-1914 urządzono wokół niego ogród. Budynek pałacu zwróconego frontem na wschód wyróżnia się charakterystyczną basztą w północno-wschodnim narożniku.
W 1945 r. majątek został przejęty przez Skarb Państwa. Stał się siedzibą Gminnej Spółdzielni Rolniczej. W latach 1978-1988 służył jako ośrodek wypoczynkowo-szkoleniowy. Od 1988 r. pałac pełni funkcję Domu Opieki Społecznej.

Siedliska
Wieś Siedliska leży obecnie nad samą granicą, kilka kilometrów na południe od przejścia granicznego w Hrebennem. Tereny te leżały w obrębie Grodów Czerwieńskich, były więc miejscem ścierania się wpływów polskich i ruskich, a także celem licznych najazdów tatarskich. Najstarsze wzmianki o wsi pochodzą z XV wieku. Przez kilkaset lat dzierżawcami okolicznych dóbr królewskich byli Dzieduszyccy. W połowie XVI wieku powstał w Siedliskach dwór. Według legendy, do jego budowy wykorzystano piasek z kurhanów tatarskich. W XIX w. właścicielami wsi byli Tyszkiewiczowie i Jabłonowscy.
W 1874 r. Siedliska zakupił książę Adam Sapieha. W 1880 r. majątek przejął jego syn – Paweł. Przez kolejnych kilkadziesiąt lat nastąpił okres rozwoju Siedlisk. Stary dwór rozebrano, materiał z rozbiórki wykorzystano przy budowie nowej, ufundowanej przez Sapiehów cerkwi greckokatolickiej p.w. Św. Mikołaja. Powstał również kościół rzymskokatolicki, szkoła, elektrownia wodna. Paweł Sapieha wraz z żoną Matyldą z Windisch-Graetzów zamieszkali w nowym drewnianym dworku, który powstał z przebudowy starszych budynków. W Siedliskach gościł brat Pawła – kardynał Adam Sapieha oraz Św. Brat Albert – Adam Chmielowski. Po śmierci Pawła Sapiehy w 1934 r. Siedliska odziedziczył jego syn, również Paweł. Jego młodsza siostra Matylda została żoną słynnego aktora Juliusza Osterwy.
W 1939 r. Siedliska zajęły wojska niemieckie, a następnie Armia Czerwona. W latach 1941-1944 majątkiem Sapiehów zarządzał niemiecki administrator. Po wyzwoleniu, w lipcu 1944 r. dwór Sapiehów został doszczętnie zniszczony przez oddział UPA. Obecnie można odnaleźć jedynie miejsce, gdzie znajdował się park z dworem.

Sitno
Sitno leży kilka kilometrów od Zamościa w kierunku północno-wschodnim. Najstarsze wzmianki o Sitnie pochodzą z przełomu XIV i XV wieku. Pod koniec XVII wieku przeszło w ręce rodziny Malczewskich. Na początku XIX wieku zbudowany został dwór drewniany, który się nie zachował. W jego miejscu, w drugiej połowie XIX wieku Kornel Malczewski wzniósł piętrowy pałac murowany.
W 1913 r. doszło do licytacji zadłużonego majątku, nabył go wówczas Witold Święcicki. W 1923 r. część majątku, wraz z pałacem odkupił Sejmik Zamojski. Utworzono Gospodarstwo Rolne Sejmiku Zamojskiego i Ludową Szkołę Rolniczą Żeńską, która działała aż do 1950 r.
W 1959 r. utworzono Szkołę Rolniczo-Gospodarczą, która w 1976 r. została przeniesiona do Różańca. W latach 1976-1979 pałac przeszedł kapitalny remont. Obecnie pałac jest użytkowany przez Zamojski Ośrodek Doradztwa Rolniczego oraz Uniwersytet Ludowy im. Stanisława Staszica.

Stryjów
Stryjów jest wsią leżącą nad rzeka Wolicą. Najstarsze wzmianki o nim pochodzą z XIV wieku. Pierwszym znanym właścicielem Stryjowa był Dymitr z Goraja. Na początku XIX wieku Stryjów przez krótki okres należał do księcia Adama Czartoryskiego. W 1815 r. zakupił go Antoni Świeżawski. W pierwszej połowie XIX wieku zbudowano tutaj parterowy, klasycystyczny dwór murowany.
W 1879 r. majątek kupił Medard Adolf Smorczewski. Rozbudował on istniejący dwór przekształcając go w neogotycko-renesansowy pałac. Wokół pałacu powstał jeden z nielicznych na Lubelszczyźnie, zaprojektowanych przez Waleriana Kronenberga, przypałacowy park krajobrazowy o charakterze romantycznym. Od zachodu dwór otaczał salon ogrodowy wyznaczony półkolistymi skupieniami drzew. Od wschodu znajdował się gazon z podjazdem i bardzo ładnie zaprojektowane wnętrza ogrodowe, obecnie już zatarte. Dawniej do pałacu przylegały stawy hodowlane, 65 ha powierzchni ogroblonej, z których 16 ha jeszcze w latach 50 i 60 było użytkowych gospodarczo.
Obecnie uległy całkowitej degradacji. Zobaczyć tu można również dwa spichlerze zbudowane z kamienia i cegły oraz dobrze zachowaną rodzinną kaplicę grobową z 1943 r., w której spoczywać mieli właściciele majątku.
Do niedawna mieściła się w pałacu szkoła podstawowa, obecnie popada w ruinę.

Strzyżów
Strzyżów jest wsią położoną na wschód od Hrubieszowa, nad Bugiem. Najstarsze wzmianki o nim pochodzą z XIV wieku. W I połowie XVIII wieku właścicielem Strzyżowa był Aleksander Pociej, który przekazał go swojej córce Ludwice Honoracie, zamężnej z księciem Stanisławem Lubomirskim. Wybudowali oni murowany pałac, położony na nadbużańskiej skarpie. Ich syn Aleksander, kolejny właściciel Strzyżowa był żonaty z Rozalią z Chodkiewiczów. Została ona w 1793 roku stracona w czasie rewolucji francuskiej. W rękach Lubomirskich Strzyżów pozostawał do 1803 r.
Przez kolejne prawie 100 lat majątek często zmieniał właścicieli, w 1896 r. został zakupiony przez Edwarda Chrzanowskiego z Moroczyna. Po nim przejęła go córka, Maria Rulikowska. W latach trzydziestych XX wieku spółka akcyjna cukrowni zakupiła pałac wraz z otoczeniem. Stan ten utrzymał się do wybuchu II wojny światowej.
Po wojnie majątek został rozparcelowany, a w pałacu mieściła się placówka Wojsk Ochrony Pogranicza. Od 1959 roku pałac należy do Cukrowni „Strzyżów”.

Tarnogóra
Miasteczko Tarnogóra założył w 1548 r. Jan Tarnowski. Prawdopodobnie w tym czasie powstał tam warowny dwór. Po rozbiorach Tarnogóra stała się własnością rządową. Około 1808 r. wykupił ją gen. Józef Czyżewski. W latach 1830-1840 wybudował on w Tarnogórze pałac późnoklasycystyczny.
Usytuowany na stoku lekkiego wzgórza, od frontu ma jedną kondygnację, od tyłu dwie. Przy południowo-zachodnim narożniku znajduje się charakterystyczna wieża, nakryta wysokim stożkowatym dachem z wiatrowskazem. Przed pałacem rozciąga się owalny trawnik, po jego prawej stronie znajduje się oficyna, a po lewej spichlerz i stajnia. Za pałacem jest park, pochodzący również z I połowy XIX wieku. W parku znajdują się sadzawki, a cały zespół położony jest w pobliżu rzeki Wieprz.
Obecnie w pałacu mieści się zespół szkół.

Udrycze
Udrycze to wieś leżąca na północ od Zamościa, w obrębie Działów Grabowieckich. Od początku XV wieku aż do połowy wieku XVIII znajdowała się w rękach rodziny Udryckich. Starania o przejęcie Udrycz i włączenie ich do ordynacji czynił Jan Zamoyski, lecz dzięki oporowi Udryckich nie doszło do tego.
Gdy w połowie XVIII wieku wygasła męska linia Udryckich, majątek na krótko przeszedł w ręce Zamoyskich, potem Debolich i Wisłockich. Pod koniec XVIII wieku właścicielem Udrycz został Onufry Kicki. Prawdopodobnie w tym czasie w miejscu starszego dworu wybudowano parterowy murowany pałacyk. Syn Onufrego - Ludwik był adiutantem księcia Józefa Poniatowskiego, który często bywał w Udryczach. Majątek przeszedł w ręce córki Onufrego - Teresy. Z powodów patriotycznych zabroniła ona płacenia podatków zaborcy, w wyniku czego Udrycze zostały zlicytowane.
W II połowie XIX wieku Udrycze stały się własnością rodziny Zawadzkich. Ostatni właściciel - Zygmunt Zawadzki na początku XX wieku przebudował pałacyk nadając mu charakter eklektyczny. Po I wojnie światowej Zawadzcy rozparcelowali majątek pomiędzy włościan, a zespół pałacowy oddali na szkołę. Wtedy przerobiono też wnętrze pałacu przystosowując je do tego celu.
Pałac jest użytkowany jako szkoła do chwili obecnej. W bliskim sąsiedztwie pałacu znajduje się kaplica, która pierwotnie była zborem ariańskim, po II wojnie światowej przejściowo pełniła funkcję kaplicy rzymskokatolickiej, a obecnie stoi opuszczona.

Ujazdów
Wieś Ujazdów leży w gminie Nielisz, nad lewym brzegiem rzeki Wieprz. Najstarsze wzmianki o niej pochodzą z XVI wieku. W XVIII i XIX wieku Ujazdów należał kolejno do rodów Suchodolskich, Pomorskich, Raczyńskich, Góreckich.
W 1880 roku, kolejny właściciel – Benedykt Bętkowski, w oparciu o stary drewniany dwór wybudował nowy budynek położony na malowniczej skarpie nad doliną Wieprza. Majątek jako posag przeszedł w ręce rodziny Gorzkowskich. Ostatnią jego właścicielką była Maria z Gorzkowskich Sierakowska. W tym czasie obok dworu znajdowały się: oranżeria oraz zabudowania gospodarcze. W czasie II wojny światowej majątek spłonął, ocalał jedynie dwór.
W latach 40-tych budynek dworu został zaadaptowany na szkołę podstawową, która użytkowała go do lat 80-tych XX wieku. W tym czasie obiekt uległ znacznej dewastacji.
Obecnie dworek znajduje się w rękach prywatnych, nowy właściciel rozpoczął jego restaurację.

Werbkowice
Werbkowice to wieś leżąca nad rzeką Huczwą, przy trasie Zamość-Hrubieszów. Najstarsza wzmianka pochodzi z końca XIV wieku. Przez kolejne wieki miała bardzo wielu właścicieli.
W XIX wieku Werbkowice znalazły się w rękach rodziny Szydłowskich. W tym czasie majątek zasłynął z hodowli owiec. Szydłowscy wybudowali też murowany, parterowy pałac. Na początku XX wieku Werbkowice zakupił Edward Chrzanowski, właściciel licznych dóbr, m.in. Moroczyna. Prawdopodobnie wtedy pałac został powiększony, dobudowano piętro. Ostatnią właścicielką Werbkowic była córka Edwarda Chrzanowskiego – Teresa Rulikowska.
Po II wojnie światowej majątek został przejęty przez Skarb Państwa. Mieściły się w nim różne instytucje: urząd gminy, bank, posterunek milicji. Obecnie dobrze utrzymany pałac jest użytkowany przez Rolniczy Zakład Doświadczalny, podległy Instytutowi Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach.

Wierzbica
Wierzbica leży nad rzeką Sołokiją, w gminie Lubycza Królewska, nad samą granicą. Najstarsze wzmianki o niej pochodzą z XIV wieku. W XVIII wieku była własnością pochodzącej z Grecji rodziny Paparów. Jako posag przeszła w ręce Lityńskich. W 1846 r. Stefan Jan Lityński wybudował murowany dwór. Pod koniec XIX wieku Wierzbica przeszła poprzez małżeństwo w ręce rodziny Romerów, którzy byli właścicielami do wybuchu II wojny światowej.
Dwór pierwotnie był budynkiem parterowym w stylu klasycystycznym. Przed 1914 rokiem Adam Romer rozpoczął jego rozbudowę. W czasie I wojny światowej dwór został obrabowany przez wojska rosyjskie. Po wojnie dokończono rozbudowę. W tym czasie zostało nadbudowane nad środkową częścią piętro.
Po II wojnie światowej dwór zniszczyła UPA. W 1947 r. ludność Wierzbicy, którą stanowili w większości Ukraińcy, została wysiedlona. Teren dawnego majątku przekazano Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu w Machnowie.
W latach 1975-1978 dwór został wyremontowany, mieściła się w nim szkoła. obecnie stoi opuszczony.

Wożuczyn
Wożuczyn leży w gminie Rachanie nad rzeką Wożuczynką. Najstarsza wzmianka pochodzi z 1409 roku. Właścicielami Wożuczyna byli Wożuczyńscy. W latach 30-tych XVIII w. Wożuczyn został kupiony przez hrabiego szkockiego Wilhelma Miera. Około 1740 r. założył on wspaniałą rezydencję. Stanęła ona na gruzach wcześniejszego obronnego grodu. Na usypanych wokół pałacu tarasach powstał piękny ogród włoski, ze strzyżonymi szpalerami, rzeźbami, teatrem i stawami. Po śmierci Jana Miera i jego żony Wożuczyn został sprzedany Wapińskim, a następnie poprzez małżeństwo znalazł się w rękach rodziny Wydżgów. W pałacu zgromadzono wiele cennych przedmiotów i dzieł sztuki. Znajdowały się tu m.in. obrazy Jacka Malczewskiego, spowinowaconego z Wydżgami oraz pamiątki związane z Chopinem, przyjacielem dziada Tomasz Wydżgi – Tytusa Wojciechowskiego.
Podczas I wojny światowej, w wyniku ostrzału artyleryjskiego prowadzonego przez wojska austriackie, w dniach 30 i 31 lipca 1915 r. pałac uległ zniszczeniu. W okresie powojennym właściciele Wożuczyna nie mieli środków na przywrócenie pałacowi poprzedniego stanu. Po II wojnie światowej pozostałości po pałacu zostały rozebrane i przeznaczone na budulec. Obecnie na terenie byłej rezydencji pozostały nieliczne ślady, m.in. dwa pylony bramy wjazdowej.

Zamość
Kanclerz Jan Zamoyski równocześnie z budową miasta Zamość, wzniósł w latach 1579-1586 pałac, który stał się jego rezydencją. Powstał on według projektu Bernardo Moranda. Był to budynek jednopiętrowy, wyposażony w monumentalne schody i wieżę obserwacyjną zwaną „belwederem”. Pałac usytuowany został na osi miasta, w sąsiedztwie kolegiaty i budynku Akademii Zamojskiej. W XVII wieku dobudowano piętro, według projektu Jana Michała Linka oraz wykonano bogate wyposażenie malarsko-rzeźbiarskie. Kolejna przebudowa miała miejsce w połowie XVIII wieku według projektu Jerzego de Kawe i Andrzeja Bema. Pałac otrzymał dachy mansardowe i został połączony bocznymi galeriami z oficynami. Od frontu dobudowano dwa pawilony.
Pałac pozostał główną rezydencją Zamoyskich do początkowych lat XIX wieku. Wtedy siedziba ordynacji została przeniesiona do Zwierzyńca, XII ordynat - Stanisław Kostka Zamoyski zakupił w Warszawie Pałac Błękitny, coraz częściej zaczął też przebywać w Klemensowie. Dla ordynacji stało się coraz trudniejsze utrzymywanie twierdzy, w związku z czym w 1821 roku miasto Zamość wraz z pałacem zostało przekazane skarbowi państwa. Rosjanie przekształcili je w miasto koszarowo-więzienne. Pałac Zamoyskich pozbawiony został wszystkich zdobień, dobudowano mu trzecie piętro i przeznaczono na szpital wojskowy. Po I wojnie światowej budynek pałacu został przeznaczony na sąd.
W 2005 roku przed pałacem został odsłonięty pomnik kanclerza Jana Zamoyskiego, założyciela miasta.

Zwierzyniec
W 1593 r. kanclerz Jan Zamoyski kupił Szczebrzeszyn wraz z przyległymi włościami. Wśród rozlewisk rzek Świerszcz i Wieprz rozpoczął budowę rezydencji, pomyślanej jako pałac myśliwski. Obok założony został zwierzyniec – teren puszczy ogrodzony 30-kilometrowym parkanem, gdzie żyły dziki, sarny, jelenie, daniele i wiele rzadszych gatunków, jak tarpany, łosie i żubry.
Pałac był budowlą drewnianą, wzniesioną z bali modrzewiowych, w części środkowej, podwyższoną o piętro z rodzajem belwederu. W okresie dwustu lat był on rozbudowywany i modernizowany. Dobudowano oficyny, początkowo drewniane, później murowane. Pałac otaczał rozległy ogród, przylegający do stawów powstałych w wyniku spiętrzenia Świerszcza. W 1741 r. na wyspie wybudowana została murowana kaplica pałacowa. Zwierzyniec był ulubionym miejscem Marii Kazimiery - żony III ordynata, Jana Sobiepana Zamoyskiego, późniejszej królowej, żony Jana Sobieskiego. W Zwierzyńcu przebywali również królowie: Michał Korybut Wiśniowiecki – prawnuk pierwszego ordynata oraz Władysław IV i Jan Kazimierz.
Po wybudowaniu w połowie XVIII w. pałacu w Klemensowie i uczynieniu z niego początkowo rezydencji letniej (około 1800 r.), większość wyposażenia pałacu w Zwierzyńcu została przeniesiona do Klemensowa. W latach 30-tych XIX wieku pałac w Zwierzyńcu spłonął. Oficyny zostały wykorzystane jako biura zarządu ordynacji. Kaplica na wyspie zaczęła służyć okolicznym mieszkańcom.
Obecnie w dawnym budynku zarządu ordynacji mieści się Zespół Szkół Drzewnych i Ochrony Środowiska.

Źwiartów
Wieś Źwiartów leży w obrębie Grzędy Sokalskiej w gminie Krynice. Najstarsze wzmianki o niej pochodzą z XV wieku. Pod koniec XVIII wieku Źwiartów nabyła rodzina Debolich, właściciele pobliskiej Dzierążni. Gdy w 1823 roku majątek odziedziczył Stanisław Deboli, wybudował on w Źwiartowie murowany dwór i zamieszkał w nim.
W II połowie XIX wieku Źwiartów przeszedł w ręce rodziny Makomaskich. W 1944 roku majątek został rozparcelowany, w latach 1944-45 we dworze stacjonowała kawaleria radziecka. Po roku 1947 budynek był użytkowany jako szkoła. Od 1979 roku dwór stał opuszczony i popadł w ruinę.
Tak wieś opisał pochodzący stąd poeta ks. Wacław Oszajca: "Moja wieś obsiadła niewielki pagórek zewsząd otoczony łąkami. Domy, a właściwie drewniane chałupy, bo dopiero za mojej pamięci w wielu z nich, w tym w naszej, klepiska zastąpiono podłogami, a słomiane strzechy dachówkami, stały wzdłuż drogi biegnącej ze wschodu na zachód. [...] Na wschodnim końcu wsi, zwanym Garbem, wybudowano przed wojną czteroklasową szkołę. Tam też znajdował się dwór pana dziedzica Makomaskiego, w którym po wojnie mieszkała jedna czy dwie rodziny fornalskie. Część pomieszczeń, w późniejszym czasie, zajmowała szkoła. Do moich czasów zachowała się stodoła, stajnia, spichlerz, lodownia, czyli dół, w którym zimą gromadzono lód na lato, i dziki sad, czyli park."